در ورودی غربی رشت، در محدوده چمارسرا و نزدیک مسیر یخسازی، پلی بتنی بر فراز رودخانه گوهررود قرار دارد که هر روز خودروهای زیادی از روی آن عبور میکنند. اما درست در کنار و زیر سایه همین پل جدید، یکی از مهمترین آثار باقیمانده از رشت قدیم پنهان شده است؛ پلی آجری با بیش از دو قرن قدمت که زمانی دروازه ارتباطی رشت با فومن و غرب گیلان بود.
پل خشتی چمارسرا که در زبان گیلکی «چومارسرا خشته پورد» نامیده میشود، تنها پل خشتی باقیمانده از مجموعه پلهای تاریخی رشت است. این اثر با وجود ثبت در فهرست آثار ملی ایران، امروزه چنان در میان رسوبات رودخانه، پوشش گیاهی، تأسیسات شهری و سازه بتنی مجاور محصور شده که بسیاری از شهروندان رشت حتی از وجود آن اطلاع ندارند.
ویدئوی کوتاه معرفی پل خشتی چمارسرای رشت. برای تماشای ویدئوهای بیشتر، کانال هنر معمار را در یوتیوب دنبال کنید.
پل خشتی چمارسرا کجاست؟
پل خشتی چمارسرا بر روی رودخانه گوهررود و در محدوده غربی شهر رشت قرار دارد. این محله در گذشته بیرون از بافت اصلی شهر و در مسیر حرکت مسافران به سوی فومن و دیگر مناطق غرب گیلان قرار داشت.
تا حدود یک قرن پیش، چمارسرا را میتوان یکی از ورودیهای مهم رشت دانست. مسافرانی که از غرب گیلان به رشت میآمدند یا از شهر به سوی فومن، صومعهسرا و مناطق غربی حرکت میکردند، ناچار بودند از این مسیر و پل عبور کنند.
با گسترش شهر رشت، محلههای جدید در اطراف پل شکل گرفتند و اراضی کشاورزی، باغهای چای، صیفیکاریها و قلمستانهای پیرامون آن بهتدریج قطعهبندی و تبدیل به خیابان و مناطق مسکونی شدند. پل نیز که زمانی در حاشیه شهر قرار داشت، در میان بافت متراکم شهری محصور شد.
تاریخ ساخت پل خشتی چمارسرا
ساخت پل خشتی چمارسرا به سالهای ۱۲۳۰ تا ۱۲۳۴ هجری قمری، برابر با حدود سالهای ۱۸۱۵ تا ۱۸۱۹ میلادی بازمیگردد؛ دورهای که فتحعلیشاه قاجار بر ایران حکومت میکرد.
در منابع مرتبط با تاریخ گیلان، از خسروخان گرجی، حاکم وقت گیلان، بهعنوان بانی ساخت پل یاد شده است. خسروخان گرجی در سال ۱۲۳۰ هجری قمری به حکومت گیلان رسید و بناهای دیگری از جمله پل خشتی لوشان نیز به دوران حکمرانی او نسبت داده میشود.
در پرونده ثبتی میراث فرهنگی، نام معمار یا سازنده پل مشخص نشده است، اما منابعی مانند «از آستارا تا استرآباد» نوشته منوچهر ستوده و «ولایات دارالمرز ایران؛ گیلان» اثر یاسنت لویی رابینو، ساخت این پل را به دوران خسروخان گرجی مرتبط میدانند.
پل خشتی چمارسرا در تاریخ ۲۵ مرداد ۱۳۷۸ با شماره ۲۳۷۶ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
معماری پل خشتی چمارسرا
پل چمارسرا در مسیر شرقی ـ غربی بر روی رودخانه گوهررود ساخته شده و حدود ۲۰ متر طول و نزدیک به ۵ متر عرض دارد. این پل در اصل دارای سه دهانه بوده است؛ یک دهانه اصلی در مرکز و دو دهانه کوچکتر در طرفین.
در ساخت آن از آجر، سنگ، ملات و ساروج استفاده شده است. طاقهای جناغی، پایههای قطور و حجم فشرده پل نشان میدهند که هدف اصلی سازندگان، ایجاد سازهای مقاوم در برابر جریان آب، رطوبت و رفتوآمد سنگین بوده است. برخلاف برخی پلهای تاریخی که دارای آجرکاری یا تزئینات نمایشی هستند، در معماری پل چمارسرا تأکید بیشتر بر استحکام و عملکرد دیده میشود.
عرض پنجمتری پل نیز نشان میدهد که این سازه فقط برای عبور عابران ساخته نشده بود. در گذشته اسب، گاری، چهارپایان باربر، مسافران و کاروانهای محلی از روی آن عبور میکردند. برخی ساکنان قدیمی محله هنوز عبور گاریها و رفتوآمد روزانه مردم بر روی این پل را به خاطر دارند.
دو دهانه جانبی پل امروزه در زیر خاک، رسوبات رودخانه و ضایعات ناشی از احداث پل جدید تقریباً بهطور کامل مدفون شدهاند و تنها دهانه اصلی آن تا حدی قابل مشاهده است. به همین دلیل، آنچه امروز دیده میشود تصویر کاملی از ابعاد و فرم واقعی پل نیست.
پل چمارسرا در مسیر شاهراه غرب گیلان
اهمیت پل چمارسرا فقط به معماری آن محدود نمیشود. این پل بخشی از مسیر اصلی ارتباطی رشت با غرب گیلان و امتداد راه تاریخی منتهی به فومن بود.
در زمانی که جادههای آسفالته، پلهای بتنی و مسیرهای جدید شهری وجود نداشتند، پلها نقش مهمی در ساختار اقتصادی و جغرافیایی شهرها ایفا میکردند. پل چمارسرا محل عبور مسافران، محصولات کشاورزی، کالاهای محلی و ارتباط میان رشت و روستاها و شهرهای غرب گیلان بود.
این پل در واقع حد غربی رشت قدیم را مشخص میکرد. عبور از آن به معنای خروج از بافت شهر و ورود به مسیر باغها، مزارع و جاده فومن بود.
در نزدیکی پل، باغ تاریخی سالار مشکات، یخچال طبیعی چمارسرا و چشمهای قدیمی قرار داشتند. به همین دلیل، پل در برخی منابع و روایتهای محلی «پل مشکات» نیز نامیده شده است. مجموعه این عناصر نشان میدهد که محدوده چمارسرا در گذشته فقط یک گذرگاه نبوده، بلکه بخشی مهم از چشمانداز تاریخی و طبیعی غرب رشت را تشکیل میداده است.
آخرین بازمانده از پلهای خشتی رشت
رشت در گذشته شهری میان دو رودخانه مهم، زرجوب و گوهررود، بود. بر اساس گزارش رابینو، تا اوایل قرن بیستم دستکم ۱۰ پل خشتی بر روی این دو رودخانه وجود داشت؛ شش پل بر رودخانه زرجوب یا رودبار صیقلان و چهار پل بر روی گوهررود.
این پلها بخشهای مختلف شهر را به یکدیگر متصل میکردند و در شکلگیری محلهها و مسیرهای تردد نقش اساسی داشتند. با توسعه شهر، احداث خیابانهای جدید و جایگزینی پلهای بتنی، بیشتر پلهای تاریخی رشت از میان رفتند.
دو پل خشتی گوهررود در میانه قرن چهاردهم خورشیدی تخریب شدند. پل خشتی معروف به «پل عراق» نیز که محدوده جنوبی رشت را مشخص میکرد، در دهه ۱۳۸۰ توسط شهرداری تخریب شد.
در نتیجه، پل چمارسرا امروز تنها نمونه باقیمانده از پلهای خشتی رشت قدیم است؛ بازماندهای که میتواند بخشی از تاریخ معماری، توسعه شهری و زندگی اجتماعی رشت را روایت کند.
نقش پل در جنبش جنگل
پل خشتی چمارسرا در جریان جنبش جنگل نیز از اهمیت راهبردی برخوردار بود. مرکز اولیه فعالیت نیروهای جنگل در نواحی غربی گیلان، بهویژه گوراب زرمیخ و جنگلهای اطراف فومن، قرار داشت و مسیر ارتباطی میان این مناطق و رشت از محدوده چمارسرا میگذشت.
از آنجا که پل چمارسرا گذرگاه اصلی میان رشت و غرب گیلان بود، نیروهای میرزا کوچکخان و دیگر افراد مرتبط با جنبش جنگل برای ورود به رشت یا خروج از آن از این مسیر استفاده میکردند. گفته شده است که در اطراف پل، مواضع دفاعی، برج دیدهبانی یا ساختمانهایی مرتبط با کنترل ورودی غربی شهر نیز وجود داشته است.
در برخی روایتهای محلی آمده است که میرزا کوچکخان پس از عبور از این پل وارد رشت شد و در سبزهمیدان آغاز حرکت خود را اعلام کرد. این روایت در میان مردم منطقه شناخته شده است، اما جزئیات آن در منابع تاریخی بهطور یکسان تأیید نشده و بهتر است آن را بهعنوان روایتی محلی در نظر گرفت.
با این حال، نقش پل بهعنوان مسیر ارتباطی اصلی میان رشت و مراکز استقرار نیروهای جنگل قابل انکار نیست. همین ارتباط، افزون بر ارزش معماری، به پل چمارسرا اهمیتی تاریخی و معنوی بخشیده است.
محله چمارسرا در گذشته
نام چمارسرا یا چومارسرا با تاریخ غرب رشت پیوند خورده است. این محدوده در گذشته از باغها، مزارع، چشمهها و زمینهای باز تشکیل میشد. جهانگیر سرتیپپور در کتاب «نامها و نامداران گیلان» به کشاورزی و وجود باغها و قلمستانها در این بخش از شهر اشاره کرده است.
در نزدیکی پل، چشمه چمارسرا قرار داشت که آب آن برای آشامیدن مورد استفاده ساکنان بود. اهالی محله برای آوردن آب از روی پل عبور میکردند. همچنین باغ سالار مشکات و یخچال طبیعی آن از عناصر شاخص این محدوده بودند.
یخچال طبیعی چمارسرا گودالی بزرگ برای ذخیره برف و یخ زمستانی بود. یخ ذخیرهشده در ماههای گرم برای خنککردن خوراکیها، تهیه بستنی و مصرف عمومی استفاده میشد. نزدیکی پل، چشمه، باغ و یخچال نشان میدهد که این محدوده در گذشته یک مجموعه پیوسته طبیعی، خدماتی و ارتباطی بوده است.
امروزه بیشتر این چشمانداز از میان رفته یا در میان ساختوسازهای شهری پنهان شده است. با این حال، پل خشتی و بقایای یخچال هنوز میتوانند بخشی از تاریخ فراموششده چمارسرا را آشکار کنند.
چگونه پل تاریخی پشت یک پل بتنی پنهان شد؟
پل چمارسرا تا چند دهه پیش همچنان مورد استفاده قرار میگرفت. اما با افزایش تردد و احداث پل بتنی جدید در کنار آن، مسیر عبور به سازه تازه منتقل شد.
مشکل فقط کنار گذاشتهشدن پل قدیمی نبود. پل بتنی جدید به شکلی ساخته شد که بخش بزرگی از پل تاریخی را از دید پنهان کرد. ضایعات ساختمانی و خاک حاصل از عملیات نیز در اطراف پل خشتی انباشته شد و دو دهانه جانبی آن را مسدود کرد.
بهتدریج رسوبات رودخانه، زباله، خاک و گیاهان خودرو بر حجم این مدفونشدگی افزودند. امروز از بسیاری از زوایا، رهگذران فقط پل بتنی را میبینند و متوجه نمیشوند که سازهای تاریخی در پشت و زیر آن وجود دارد.
عبور لولهها و تأسیسات شهری از کنار جانپناه پل نیز یکی از آشکارترین نشانههای بیتوجهی به حریم اثر است. در دورهای حتی آبهای سطحی محله با لولهای بر روی پل یا در مجاورت آن تخلیه میشدند؛ اقدامی که رطوبت مستقیم و فرسایش مصالح تاریخی را افزایش میداد.
رطوبت، گیاهان و فرسایش سازه
آبوهوای مرطوب رشت برای بناهای آجری تاریخی چالشی جدی است. نفوذ آب در میان آجرها و ملات، رشد خزه، ریشه گیاهان و تغییرات دمایی به مرور سبب سستشدن مصالح میشود.
در پل چمارسرا، درختچهها و گیاهان خودرو از لابهلای آجرها و دیوارههای پل رشد کردهاند. ریشه این گیاهان با ورود به بندها، آجرها را از یکدیگر جدا میکند و مسیر بیشتری برای ورود آب به سازه میسازد.
انسداد دهانههای فرعی نیز جریان طبیعی رودخانه و تخلیه رطوبت را مختل کرده است. در چنین شرایطی، هرگونه مرمت سطحی بدون آزادسازی اصولی دهانهها، مطالعه سازه و مدیریت آبهای اطراف میتواند بینتیجه یا حتی مخرب باشد.
خاکبرداری سال ۱۳۹۷ و مرمتی که متوقف شد
در تابستان سال ۱۳۹۷ عملیات گیاهزدایی و خاکبرداری از روی پل آغاز شد. این اقدام در ابتدا سبب امیدواری اهالی محله شد، زیرا بسیاری تصور میکردند که پس از سالها، پل تاریخی احیا خواهد شد.
اما بر اساس گزارشهای منتشرشده در آن زمان، خاکبرداری بدون طرح مطالعاتی کامل و بدون هماهنگی کافی میان شهرداری و اداره میراث فرهنگی انجام شد. برداشتن ناگهانی لایههای خاک، در حالی که وضعیت سازه و نحوه توزیع فشار بررسی نشده بود، به نشست بخشهایی از پل انجامید و قسمتهایی از جانپناه نیز فرو ریخت.
پس از توقف عملیات، مسئولان مرمت کامل پل را به تهیه طرح مطالعاتی و تأمین اعتبار موکول کردند. وعدههایی برای ادامه مطالعه و احیای پل مطرح شد، اما اثر همچنان در وضعیت نامناسب باقی ماند.
این تجربه نشان میدهد که مرمت بناهای تاریخی صرفاً با خاکبرداری، تمیزکردن سطح یا حذف گیاهان امکانپذیر نیست. هر مداخله باید بر اساس آسیبشناسی دقیق، بررسی سازه، مطالعه مصالح، مدیریت رودخانه و تعیین حریم بنا انجام شود.
آیا ثبت ملی برای حفاظت از پل کافی بوده است؟
ثبت پل خشتی چمارسرا در فهرست آثار ملی مانع تخریب کامل آن شده، اما ثبت قانونی بهتنهایی نتوانسته حفاظت واقعی از بنا را تضمین کند.
در اطراف پل، ساختوساز، عبور تأسیسات، انباشت ضایعات، مسدودشدن دهانهها و مداخلات بدون مطالعه ادامه یافته است. این شرایط نشان میدهد که میان ثبت یک اثر و حفاظت روزمره از آن فاصله زیادی وجود دارد.
حفاظت مؤثر از پل چمارسرا نیازمند همکاری شهرداری رشت، ادارهکل میراث فرهنگی گیلان، شرکتهای خدمات شهری و نهادهای مسئول رودخانههای شهری است. بدون تعیین مسئولیت مشخص، تأمین اعتبار و نظارت مستمر، پل ممکن است بهتدریج بخشهای بیشتری از ساختار خود را از دست بدهد.
احیای پل چمارسرا چگونه باید انجام شود؟
نخستین گام برای احیای پل، انجام مطالعات کامل معماری، سازهای و باستانشناختی است. لازم است ابعاد واقعی پل، وضعیت پایهها، دهانههای مدفون، میزان فرسایش آجرها و شرایط بستر رودخانه بررسی شود.
خاک و رسوبات اطراف دهانهها باید بهصورت مرحلهای و تحت نظارت متخصصان برداشته شوند. آزادسازی ناگهانی سازه، بدون مهاربندی و بررسی فشارهای جانبی، ممکن است خطر نشست یا ریزش را افزایش دهد.
تأسیسات شهری باید از حریم پل خارج شوند و مسیر تخلیه آبهای سطحی تغییر کند. گیاهان نیز باید با روشی حذف شوند که ریشههای آنها بدون آسیب بیشتر به آجرها خارج شوند.
مرمت آجرها و بندکشی باید با مصالح سازگار با ملات تاریخی انجام شود. استفاده از سیمان یا مصالح سخت و نفوذناپذیر میتواند رطوبت را در داخل بدنه حبس کرده و آسیب بیشتری به سازه وارد کند.
همچنین رابطه پل قدیمی و پل بتنی باید بازطراحی شود. حذف پل جدید ممکن است از نظر ترافیکی امکانپذیر نباشد، اما میتوان با ساماندهی جدارهها، ایجاد مسیر پیاده، نورپردازی محدود و بازکردن زاویه دید، پل تاریخی را دوباره به فضای شهر بازگرداند.
ظرفیت گردشگری تاریخی چمارسرا
پل خشتی چمارسرا میتواند بخشی از یک مسیر گردشگری کمتر شناختهشده در غرب رشت باشد؛ مسیری که پل، یخچال طبیعی چمارسرا، باغ سالار مشکات، گوهررود و آثار مرتبط با جنبش جنگل را به یکدیگر پیوند دهد.
مزیت این محدوده در آن است که تنها یک اثر منفرد را معرفی نمیکند، بلکه امکان روایت چند لایه از تاریخ شهر را فراهم میسازد: تاریخ راهها و پلها، اقتصاد محلی، معماری قاجار، نهضت جنگل، باغهای قدیمی و شیوه ذخیره یخ در اقلیم مرطوب گیلان.
برای تحقق این ظرفیت، مرمت فیزیکی بهتنهایی کافی نیست. نصب تابلوی معرفی، تهیه نقشه تاریخی، ثبت مسیر در پلتفرمهای گردشگری، پاکسازی رودخانه و ایجاد دسترسی ایمن برای بازدیدکنندگان نیز ضروری است.
پلی که باید دوباره دیده شود
پل خشتی چمارسرا یک سازه قدیمی است. این پل بازمانده شبکه راههای تاریخی رشت، نشانهای از مرز غربی شهر قدیم و شاهدی بر رفتوآمد مردم، کاروانها و نیروهای جنبش جنگل بوده است.
امروز این اثر ملی پشت پل بتنی پنهان شده، دو دهانه آن در زیر رسوبات قرار گرفته و بخشهایی از جانپناه آن آسیب دیده است. اگر مرمت علمی و مدیریت حریم آن بیش از این به تأخیر بیفتد، ممکن است رشت آخرین پل خشتی تاریخی خود را نیز از دست بدهد.
احیای پل چمارسرا؛ فرصتی است برای بازگرداندن بخشی از حافظه تاریخی شهر به زندگی روزمره مردم. شهری که رودخانهها، پلها، باغها و محلههای قدیمی آن بهسرعت در حال ناپدیدشدن هستند، بیش از هر زمان دیگری به حفظ چنین نشانههایی نیاز دارد.
